Voorzitter.

Drie weken geleden begon de coalitie aan een klus waar ze in Beesterzwaag aan had moeten beginnen, of vorig jaar al, toen de crisis zichtbaar werd. "De grootste uitdaging in tachtig jaar", pochte Bos. "Wij gaan over partijpolitieke grenzen heen en geen enkel taboe mag worden geschuwd", zei de minister-president. "Zelfs het politiek onwaarschijnlijke niet", voegde hij eraan toe. Heel even dacht ik: de verbeelding komt aan de macht. Dat dacht ik maar heel even, want de grote woorden verzandden in nietszeggendheid. Het resultaat is er dan ook naar. Het politiek onwaarschijnlijke ligt inderdaad vandaag op tafel. Wat nodig is, was blijkbaar onmogelijk.

De financiële crisis, maar ook energieschaarste, het klimaat en de vergrijzing stellen ons voor dilemma's die fundamentele vragen oproepen. Gemakkelijke antwoorden zijn er niet. Een visie en een richting zijn wel mogelijk. Wij kunnen de angst van mensen niet wegnemen over hun baan, hun huis, hun pensioen of hun diploma. Wij kunnen echter wel houvast geven en een beter perspectief bieden.

Aan ons verkiezingsprogramma en onze tegenbegrotingen hoef ik niets te veranderen om onze visie te schetsen. Het Centraal Planbureau kwam na berekening keer op keer tot de conclusie dat met onze hervormingsagenda meer banen worden geschapen en voor meer groei wordt gezorgd. Onze hervormingsagenda leidt volgens het CPB tot minder uitstoot van CO2. Een crisispakket betekent niet alleen het dekken van één begroting, maar betekent ook: durven hervormen. Het gaat daarbij om de arbeidsmarkt en de woningmarkt. Voor een crisispakket is het ook nodig om ondubbelzinnig te kiezen, kiezen voor kennis en innovatie, voor duurzaamheid en voor schone energie. Wij kunnen niet selectief shoppen. De eenentwintigste eeuw vraagt om een agenda van volledigheid.

Kennis en beter onderwijs vormen de toekomst van de Nederlandse economie. Al jaren ligt er een Kennisinvesteringsagenda waarvoor 6 mld. nodig is. Al jaren pleiten wij voor de uitvoering ervan. De minister-president beheert die agenda echter zielloos, zonder ambitie en zonder geld. Dit akkoord is een gemiste kans om perspectief te bieden en om de echte keuze voor kennis en innovatie te maken. Dat is de enige keuze die mogelijk is voor versterking van de economische structuur. Een fundament voor structureel herstel ontbreekt.

Het onderwijs wordt zelfs de dupe van het crisispakket. Immers, de bijdrage aan loonontwikkeling in de collectieve sector wordt op nul gezet terwijl de bestaande cao's worden gerespecteerd. Het onderwijs heeft straks de keuze om of de onderwijs-cao's open te breken, of leraren te ontslaan. Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Dat is voor ons onaanvaardbaar.

Ook voor de arbeidsmarkt geldt: een gemiste kans. De arbeidsmarkt die mijn fractie voor ogen staat, had er gisteren al kunnen en moeten zijn. Daarbij hoort een gemoderniseerd ontslagrecht dat outsiders gelijke kansen geeft. Daarbij hoort ook een hogere en kortere WW-uitkering die mensen van baan naar baan helpt. Daarbij hoort een serieuze aanpak van "een leven lang leren". Daarbij hoort een hogere AOW-leeftijd, die mensen aan het werk houdt omdat zij straks weer hard nodig zijn. Daarbij hoort geen aanrechtsubsidie die vrouwen van de arbeidsmarkt weert. Zo'n subsidie is niet van de eenentwintigste, maar van de negentiende eeuw.

Ik prijs de minister-president dat hij de jeugdwerkloosheid prioriteit geeft, evenals voor de intentie in het sociaal akkoord om werkloze jongeren een stageplaats te geven. Na je diploma binnen drie maanden een stageplaats. Lees ik het goed? Het is wat makkelijk opgeschreven, maar moeilijk te verwezenlijken in een krimpende economie. Ik houd de werkgevers graag aan deze afspraak. Het enige cijfer echter op de betreffende bladzijde van het akkoord is het paginanummer, want ik lees geen bedrag, geen jaartal en geen aantal. Een halfslachtig akkoord, net als over de AOW; opnieuw een gemiste kans.

Tegen heug en meug presenteert de minister-president het akkoord als een soort financiële stoplap, zonder visie en zonder overtuiging. Het verbaast mij dan ook niet echt dat na een korte nacht de enige hervorming op de agenda op losse schroeven is gezet, onder druk van de FNV die met een alternatief mag komen, onder voorwaarden waarover betrokkenen elkaar nu al urenlang schaamteloos tegenspreken.

De coalitie heeft het politiek primaat opnieuw uit handen gegeven; een zwaktebod zonder weerga. Sociale partners kunnen hun gang gaan. Wat de D66-fractie betreft kunnen zij dat echter niet te lang. Voor Prinsjesdag wil ik duidelijkheid hebben. Ik zit niet te wachten op een debacle zoals bij het ontslagrecht gebeurde, toen de sociale partners een gedrocht produceerden. Zij beloofden 200.000 banen, die wij ook nooit hebben gezien.

De omslag had kunnen worden gemaakt, ook voor de woningmarkt, waar het niet alleen draait om de hypotheekrenteaftrek. Dat is slechts een onderdeel van een uitgewoond systeem, waar grondprijzen, belasting en subsidies voor koop en huur verstarring en scheefgroei opleveren: meer kansen voor de gevestigde orde; geen kansen voor de starters. Hervorming van de arbeidsmarkt en van de woningmarkt; voor beide geldt een eerlijke verdeling van de lasten en de lusten, tussen insiders en outsiders, tussen jong en oud, leefvormneutraal en generatieneutraal. Voor beide geldt ook "onontkoombaar" teneinde de staatsfinanciën op termijn weer hanteerbaar te maken. De D66-fractie had van het kabinet dezelfde wijsheid verwacht, maar in plaats van daarvan praat de minister-president de mensen angst aan. Hij doet alsof partijen morgen de hypotheekrente willen afschaffen en gaat daarmee niet secuur om met zulke gevoelige thema's.

Het sociaal akkoord is evenzeer een gemiste kans op het punt van perspectieven voor duurzaamheid, doordat de urgentie erbij ontbreekt. Ook al worden er sympathieke groene investeringen gedaan, zoals subsidies voor duurzame energie en isolatie, toch vraag ik me af wat die 30 mln. om bestelbusjes te slopen, oplevert. Daarmee zal het kabinet de klimaatdoelstellingen niet halen. De grote slagen worden niet gemaakt. Doe wat nodig is; verplicht energiebedrijven om schone energie te produceren; de markt doet het niet alleen. Het kabinet bezuinigt op de ecologische hoofdstructuur en op groen in en om de stad, en geeft daarbij geen garantie voor herstel. De vliegtaks was op zich een goed idee, maar slecht en eenzijdig uitgevoerd en werd, ondanks aandringen van de D66-fractie, nooit aangepast. Nu wordt deze heffing ineens ondoordacht afgeschaft. Mijn fractie past voor dit jojobeleid.

Eind november beloofde het kabinet 6 mld. te zullen investeren. Eén dag later was daar nog maar een derde van over. Mijn vraag is daarom relevant: blijft het onderhavige pakket wel voor 100% overeind? De D66-fractie meent dat veel oud geld als nieuw geld wordt ingezet. Klopt de rekensom dat de 6 mld. slechts 2,5 mld. nieuw beleid is? Met dit crisispakket wordt de erfenis van de "romantische boekhouder" Zalm bij het oud vuil gezet. Bezuinigingen komen in 2011, onder de voorwaarde dat de economie weer aantrekt. Het kabinet maakt daarmee de begroting afhankelijk van de conjunctuur en riskeert daarmee nogal wat. Bezuinigingen worden afhankelijk van loonmatiging, afgedwongen door de publieke sector af te knijpen. De extra uitgaven zijn zeker, maar de extra bezuinigingen zijn onzeker. 15 jaar succesvol begroten is wegonderhandeld in drie weken Catshuis.

Ook wij accepteren dat het tekort nu enigszins oploopt, mits daar structurele hervormingen tegenoverstaan. De kans daarop wordt echter minder en minder. Het kabinet schuift de rekening door naar de volgende generaties en naar het volgende kabinet. Het heeft daar zelfs een wet voor nodig, om zichzelf te beheersen en een volgend kabinet te binden. Mag ik dus aannemen, mijnheer de minister-president, dat dit pakket de inzet voor de volgende verkiezingen is?

Gisteren deed de Kamer aan zelfreflectie. Velen hekelden de vertoning van de afgelopen weken. De oppositie had aangeboden mee te denken, maar de uitgestoken hand werd afgeslagen en de informatie achter de rug gehouden. Voor bonden en werkgevers konden de hekken van het Catshuis wél open. Voor hen werd zelfs de loper uitgelegd. Allemaal uit angst voor het Malieveld. Maar mevrouw Jongerius en de SP hebben die rode lopers inmiddels ook uitgelegd naar datzelfde Malieveld. De woorden van meeleven en spijt van minister Bos gisteren waren dan ook ronduit gratuit.

Ik heb grote moeite met de arrogante handelswijze van het CDA. Het sentiment van collega Wilders begrijp ik dan ook, maar zijn reactie niet. Slachtofferschap past Kamerleden niet. Weglopen voor een debat in deze zaal, zonder eigen plannen hier te durven presenter en te verdedigen, past niet. De vraag is of dit gedrag oorzaak of symptoom is van de verelendung van onze parlementaire democratie. De ene reactie lokt immers de andere uit.

De coalitie heeft haar partijbelangen niet kunnen overstijgen. Ik zeg tegen u, premier: is dit nu alles? Is dít nu alles? Uw eigen problemen zijn opgelost, uw kabinetscrisis is opgelost; dat is waar. Voor zolang het duurt. Maar Nederland kampt nog steeds met een economische crisis en moet het stellen zonder plannen met ambitie. Hopelijk ook voor zolang het duurt. De weerstand tegen de stilstand groeit. Daarom is het tijd voor een stip aan de verre horizon, tijd voor grotere ambities, tijd voor een wenkend perspectief. Ik werk de komende maanden verder aan een groter draagvlak om Nederland te hervormen tot de meest vooruitstrevende kenniseconomie van Europa.