Liberalisme en de vrije wil lijken zich slecht te verhouden tot religie. Veronderstelt religie determinisme? Is Liberalisme waardevrij, of althans, geeft het vrijheid om eigen waarden te bepalen? En wat te doen als deze botsen met de waarden van een ander vrij individu? Is de dialoog de oplossing, de bruggenbouwer? De Nexus-conferentie 2009 gaf inspiratie in de verkenning van dit vraagstuk. 

De eerste woorden tijdens de opening van de conferentie kwamen van Rob Riemen, organisator en hoofdredacteur van de Nexus, zorgden er direct voor dat er een kladblokje tevoorschijn kwam uit mijn binnenzak. Hij stelde: ‘zolang we blijven spreken, kunnen we de waarheid vinden’.  Is dat zo? Is dialoog de juiste manier  om te komen tot nuance en uiteindelijk naar vriendschap, verdraagzaamheid of bondgenootschap? Ik dacht direct aan Antoine de st’Exupery die in De Kleine Prins schrijft:

- Ja, inderdaad, zei de vos. Jij bent nu voor mij nog maar een klein jongetje, net als alle andere kleine jongetjes. Ik heb geen behoefte aan jou, evenmin als jij behoefte hebt aan mij. Ik ben voor jou als alle andere vossen. Maar als jij mij tam maakt, dan groeit er verbondenheid. Dan zullen we behoefte hebben aan elkaar….

- Alsjeblieft... wil je me tam maken ? zei hij.

- Ja, dat wil ik wel, antwoordde de kleine prins, maar veel tijd heb ik niet. Ik moet vrienden ontdekken en allerlei dingen leren kennen.

- Alleen de dingen die je tam maakt en waarmee je een band schept, leer je kennen, zei de vos. De mensen hebben geen tijd meer om iets te leren kennen. Ze kopen alles kant en klaar in de winkels. Maar doordat er geen winkels zijn die vrienden verkopen, hebben de mensen geen vrienden meer. Als je een vriend wil, maak me dan tam !

- Wat moet ik doen ? zei het prinsje.

- Je moet veel geduld hebben, antwoordde de vos. Kijk, je gaat eerst een eindje van me af in het gras zitten. Ik bekijk je eens tersluiks en jij zegt niets : woorden geven maar misverstand. Maar je kunt iedere dag een beetje dichterbij komen zitten.

De volgende dag kwam het prinsje terug.

Woorden geven maar misverstand. Dialoog kan leiden tot verbondenheid, maar kan die ook juist kapot maken. Voor het begrijpen van elkaar in een samenleving - en de daarin gewenste verbondenheid - zijn het niet de woorden, maar juist geduld het belangrijkst. En de intentie, de morele en persoonlijke noodzaak, te voelen om met elkaar samen te leven.  Opperrabbijn Jonathan Sacks had in zijn speech hieromtrent veel belangrijks te zeggen. Hij meldde ons dat in de bijbel niet vertaald had moeten worden: heb uw naaste lief, maar: heb de vreemdeling lief. Het is niet moeilijk om uw naaste lief te hebben maar om de vreemdeling, de ander, te leren kennen, lief te hebben en hem als uw naaste te beschouwen, is veel moeilijker. Dan maakt u van de vreemdeling uw naaste en krijgt hij betekenis en waarde voor het interne welbevinden. 

De enige manier om politiek hiertoe te komen is door liberale democratie aldus Sacks. Hij ziet religie als noodzaak binnen die liberale democratie omdat een alleenstaande liberale democratie, met de vrije mening, een gevaar herbergt. Individuen kunnen gaan staan op hun persoonlijke morele vrijheid, en hun eigen waarden als ‘waarheid’ beschouwen. Religie biedt een gedeelde waarde of waarheid voor de samenleving.

De liberale democratie is dus het kader en religie het bindmiddel.  Binnen onze samenleving  zijn beiden noodzakelijk, maar beiden lijken ook te verdwijnen. De zuilen zijn definitief weg.  Ons Nederland is niets meer zonder Europa,en is nauw vervlochten met de wereldeconomie. Tegelijkertijd neemt individualisme toe en lijken velen van ons niet in staat om een persoonlijke diepgang te bewerkstelligen in relaties met anderen, met vreemden. Daardoor vertegenwoordigen die relaties weinig waarde en onderschatten we het belang van onze medemens.  Zowel aan een kader als bindmiddel is een gebrek. .

Belangrijk om op te merken is dat alleenstaande religie het primaat op de waarheid denkt te kunnen grijpen, terwijl de religie (of de ethiek) slechts het bindmiddel is. Blote religie als bindmiddel is dogmatisch en gevaarlijk. Het delen van de gedeelde menselijkheid echter  is zowel liberaal als religieus. 

Zijn de liberale vrije wil en de religie dan toch met elkaar verbonden? De vraag is hoe we het woord religie opvatten. Komt religie van re-legere, herlezen, overdoen, nauwgezet in acht nemen, van re-legare, opnieuw als gezant sturen, afvaardigen (van lex = wet) of van re-ligare, te binden, vast te zetten? De discussie hierover loopt sinds Cicero. Woorden geven maar misverstand.

Sven-Ake Hulleman, medewerker Kenniscentrum D66.

Klik hier voor de overige commentaren