Een tijdje terug had ik het voorrecht mee te mogen met een vriend van me die een pilotenbrevet heeft en dus een tweemotorig vliegtuigje mag besturen. Na enige tijd vliegen vroeg hij of ik ook even het roer wilde overnemen en met enige schroom deed ik dat. Nu heb ik al lange tijd mijn rijbewijs, dus sturen in een twee dimensionale wereld is mij niet vreemd. Vooruit, achteruit, links en rechts zijn bekende richtingen op een overigens vaste ondergrond. In een vliegtuig komen daar de richtingen naar boven en naar beneden bij en dat is een rare gewaarwording. Opeens is er geen vanzelfsprekend fundament waarop je kunt vertrouwen, en is het rechthouden puur afhankelijk van je eigen vermogen om met stuur en voeten het vliegtuig in balans te houden. Elke radicale beweging verstoort het evenwicht en leidt onherroepelijk tot rukken naar links of rechts, maar ook naar boven, en nog erger: neerwaarts.

Misschien is het een mooie metafoor voor hoe de moderne mens in het leven staat. Het vanzelfsprekende fundament van een aangereikte moraliteit uit een zuil of gemeenschap is verdwenen en we zijn aangewezen op onze eigen bewegingen in de ruimte om onze balans en koers te houden. We moeten op allerlei terreinen zelf kiezen en dat geldt niet alleen voor de zorgverzekering en de energievoorziening, maar ook voor wat we goed of slecht vinden. Bij gebrek aan een persoonlijk fundament lijkt het wel of mensen dat fundament laten bepalen door wat de groep waarin ze zich bevinden goed of slecht vindt. Maar zo wordt de mens een speelbal van zijn omgeving en moet hij elke keer zijn gedrag aanpassen aan de context waarbinnen hij zich bevindt.

Hetzelfde lijkt te gelden voor relaties van mensen onderling. Waar vroeger de collectiviteit als dorp, kerk of vereniging waar men deel vanuit maakte relaties vanzelfsprekend tot stand bracht (“je bent lid dus hoort erbij”), zijn in de individualistische samenleving de relaties veel losser, lichter en informeler. In plaats van lid te zijn van een officiële KNVB voetbalclub met bestuur, statuten en verplichtingen, voetballen mannen nu op zondagochtend samen in het Vondelpark. Die lichte gemeenschappen zijn dus niet gebaseerd op enige formaliteit maar simpelweg op de ervaren toegevoegde waarde van “het verbonden zijn”.

Het doet me denken aan het boek Nietzsches Tranen van  de Amerikaanse psychiater Irvin D. Yahalom. Ergens in het boek zegt Nietzsche: “De relatie die bestaat met als reden het in stand houden van die relatie is gedoemd te mislukken. Een goede relatie kenmerkt zich door het besef dat elk van de deelnemers op elk moment de relatie kan verlaten maar dat niet doet omdat deelnemen meer oplevert dan weggaan.”

Het mooie van deze ontwikkelingen is een bewust op eigen kracht en talent gebaseerde mens die bewust zijn leven leeft vanuit een persoonlijke moraliteit die keuzes maakt en de consequenties daarvan aanvaardt. Maar de volatiliteit of kwetsbaarheid daarvan maakt het, net zoals het besturen van een vliegtuigje, ook best een beetje eng.

Ad van Vugt is bestuurslid Kenniscentrum D66.

Lees hier de eerder verschenen commentaren.