Het septembernummer van Idee , het wetenschappelijk tijdschrift van het Kenniscentrum (o nee de Mr. Hans van Mierlo Stichting) ging over macht. In dit zeer lezenswaardige nummer, ik raad u aan u te abonneren, wordt macht vooral in hiërarchisch perspectief gezien. Kan het ook anders?

We komen uit de eeuw van de gehoorzaamheid zegt de Nederlands/Belgische filosoof Arnold Cornelis. Twee warme en een koude oorlog hebben in onze maatschappij de militaire organisatie en sturingsprincipes gegrondvest. Hiërarchie is in het miltaire systeem het dominante sturingsprincipe. En logisch ook want in oorlogstijd is er weinig tijd voor democratisch overleg. Maar ondertussen hebben we al meer dan 65 jaar vrede in Europa.

Die hiërarchie heeft prettige aspecten voor wie de macht heeft en voor wie hem ondergaat. Hij die hem heeft, is de baas en kan laten gebeuren wat hij wil en dat geeft een prettig gevoel. Hij die hem ondergaat, hoeft minder na te denken, is niet zo verantwoordelijk en kan de machtigen de schuld geven als het fout gaat.

Op zich is er niet zoveel mis met dit systeem ware het niet dat wel verondersteld wordt dat moraliteit een behoorlijke rol speelt bij hij of zij die macht heeft. Respect, hoor en wederhoor, hoffelijkheid zijn zo maar een paar waarden die slecht gedijen in een amorele hiërarchisch verhouding. In een dergelijke amorele uitvoering wordt macht vaak misbruikt door het inspelen op angst of het doen van loze beloftes die vervolgens niet worden nagekomen in het belang van degene die de macht uitoefent.

In een samenleving waarin mensen onderling, en op gelijkwaardige basis met elkaar in dialoog treden, is er echter steeds meer behoefte aan  respect, hoor en wederhoor en hoffelijkheid. Met name ook omdat beter opgeleide, mensen die individualistischer  geworden zijn, serieus wensen te worden genomen en zich niet meer zomaar alles laten welgevallen.

De consequentie zou kunnen zijn dat we moeten zoeken naar ordenings- en sturingsprincipes die meer door gelijkwaardigheid geregeerd worden. Dat is nog niet zo eenvoudig omdat in een dergelijk bestel machtigen hun macht moeten loslaten, macht meer op inhoudelijke autoriteit gebaseerd moet zijn en de vroeger ondergeschikten mondig moeten worden en medeverantwoordelijkheid moeten nemen.

Misschien zoeken we daarom wel naar ‘sterke leiders’ in moeilijke tijden omdat dat dat ons ontslaat van het nadenken over eigen moraliteit en het nemen van verantwoordelijkheid.

Ad van Vugt is bestuurslid Kenniscentrum D66.

Lees hier de eerder verschenen commentaren.