Onderstaand stuk van Sophie in 't Veld is verschenen in het Financieel Dagblabd van 5/7/2006

Gooi niet alle vrijheden overboord voor de strijd tegen het terrorisme. De burger is kwetsbaar tegen misbruik door de overheid.

Afgelopen week werden we opgeschrikt door het bericht dat de CIA, als onderdeel van hun strijd tegen terrorisme, al vijf jaar de bankrekeningen van Europese burgers bespioneert via de database van de internationale financiële verkeersregelaar Swift. Onduidelijk is of de operatie legaal is en of de regeringen van de landen van de Europese Unie op de hoogte waren. Eén ding staat vast: de burgers van Europa, voorwerp van de CIA snuffelactie, werden in elk geval niet op de hoogte gebracht dat hun rekeningen werden bekeken. Terroristen proberen met hun acties onze democratie, onze vrijheid en onze rechtsstaat te ondermijnen. Die verworvenheden hebben wij in de loop van de eeuwen moeizaam moeten bevechten. De achteloosheid waarmee we onze vrijheden nu weggeven, zonder dat er garanties voor grotere veiligheid en versterking van de positie van de burger tegenover staan, is verontrustend. Het is tijd dat onze overheid zich herbezint over de manier waarop de strijd tegen het terrorisme wordt gevoerd.

Het CIA Swift schandaal is geen incident. Er tekent zich sinds 11 september een patroon af, waarbij de privacy en burgerrechten steeds verder worden beperkt, in een aantal gevallen in geheime of zelfs illegale operaties, in andere gevallen in procedures waarbij parlementaire controle steeds vaker wordt omzeild. De burger kan zich steeds minder verweren tegen misbruik, fouten en lekken door de overheid. En de kernvraag wordt niet beantwoord: leiden alle maatregelen daadwerkelijk tot grotere veiligheid?

Laten we de oogst van de afgelopen tijd eens bekijken: de aanwijzingen stapelen zich op dat de CIA illegaal verdachten van terrorisme op EU grondgebied heeft ontvoerd en getransporteerd naar landen waar ze gemarteld werden, terwijl de EU regeringen strak wegkeken. De geruchten over geheime CIA detentiecentra in Europa zijn ook steeds hardnekkiger (en in het licht van het openlijke schandaal in Guantanamo ook niet geheel ondenkbaar!). In de VS leidde de onthulling dat de sms-jes, telefoongesprekken, mailtjes en internetbezoekjes van Amerikaanse burgers worden gecheckt tot grote opschudding.

Intussen wordt in de EU wetgeving voorbereid voor de opslag van deze gegevens, en voor het natrekken van bankverrichtingen. Sinds 2004 wordt een lange lijst van gegevens van reizigers naar de VS en Canada overgegeven, tot en met de maaltijdvoorkeur aan toe. De VS hebben hiertoe rechtstreeks toegang tot de computersystemen van de Europese luchtvaartmaatschappijen.

De VS zijn nauwelijks bereid tot enige toezegging over zorgvuldige omgang met de persoonsgegevens van Europese burgers, noch over mogelijkheden voor Europeanen om zich te verdedigen tegen misbruik, fouten en lekken. In de praktijk blijkt bovendien dat de gegevens gebruikt worden voor andere dan de afgesproken doelstellingen (terrorisme en georganiseerde misdaad) en is er onduidelijkheid over het doorgeven van de gegevens aan derden. Het rapport waaruit blijkt dat de Amerikanen zich niet aan de afspraken houden moest op verzoek van de VS geheim worden gehouden.

Inmiddels hangt de openbare ruimte vol met camera's, is de identificatieplicht vrijwel overal aangescherpt en mogen binnenkort reizigers van Schiphol letterlijk met de billen bloot, als de experimentele detectiepoortjes die dwars door de kleding heenkijken algemeen worden ingevoerd. Miljoenen onschuldige burgers kunnen permanent in de gaten worden gehouden, terwijl overheden steeds minder verantwoording afleggen over de manier waarop ze de burgers beschermen tegen bedreigingen van terroristen en criminelen.

Er lijkt een blind geloof te zijn in de mogelijkheden die de moderne techniek ons biedt om letterlijk elke beweging van mensen te volgen. De vraag is of dat wel is gerechtvaardigd: diezelfde techniek biedt schurken vele mogelijkheden om de bewaking te omzeilen. Zo was er bijvoorbeeld een website waarop uitgelegd werd hoe je de wet op de opslag van gegevens kon omzeilen, nog voordat die wet goed en wel was aangenomen!

De opmerkelijke daadkracht van EU regeringen als het gaat om het snel invoeren van fikse veiligheidsmaatregelen, staat in scherp contrast tot het dralen bij het aannemen van een Europese wet op de bescherming van persoonsgegevens (voor jargonliefhebbers: Kaderbesluit Bescherming Persoonsgegevens in de Derde Pijler).

We moeten erkennen dat de strijd tegen internationale schurken ook op internationaal niveau gevoerd moet worden. De EU Lidstaten werken dan ook terecht al nauw samen op dit gebied, maar de besluiten worden genomen met unanimiteit en zonder noemenswaardige parlementaire inmenging. Dit moet dringend veranderen: de besluitvorming moet effectief en democratisch worden. De Europese Commissie heeft voorstellen gedaan om de politie- en justitiesamenwerking met meerderheid te laten besluiten. Dat verdient steun, uiteraard wel met medebeslissingsrecht voor het Europees Parlement.

De EU moet dringend een volledig buitenlands en veiligheidsbeleid krijgen. Het is onaanvaardbaar dat de CIA in Europa ongestoord en ongecontroleerd _ en waarschijnlijk zelfs illegaal en met schending van de mensenrechten _ zijn gang kan gaan, of dat de VS de EU wetten op de privacy schenden. Dit is overduidelijk een zaak van Europa, maar het ontbreken van bevoegdheden geeft de CIA de vrije hand, en regeringen die eraan meewerkten kunnen nauwelijks ter verantwoording worden geroepen.

Ook moet er openheid van zaken komen. Burgers hebben er recht op te weten welke van zijn gegevens door de overheid worden gebruikt, hoe die worden verkregen, en hoe hij verhaal kan halen in geval van misbruik, fouten of lekken. Bovendien heeft de burger er recht op om _ via de volksvertegenwoordiging _ mee te beslissen hoeveel vrijheid hij wil inleveren voor meer veiligheid. En tenslotte het allerbelangrijkste: er moet dringend verantwoording worden afgelegd over de effectiviteit van de veiligheidsmaatregelen. Met andere woorden: helpt het om de veiligheid te vergroten? Hoeveel boeven hebben we ermee gepakt? Hoeveel aanslagen en misdaden hebben we verijdeld? En ook: hoeveel mensen zijn er ten onrechte in de boeien geslagen?

Voorstellen voor een effectief en democratisch Europees veiligheidsbeleid: dat lijkt me nou een prachtige kans voor onze regering om de discussie over de toekomst van Europa weer vlot te trekken. Een mooie inzet voor de komende verkiezingscampagnes.

Meer over...

Deel dit item: