Dit artikel is geschreven door Boris van der Ham

'Ja' of 'nee' mochten de inwoners van Zaanstad vorige week woensdag stemmen bij het referendum over de verhuizing van de Bijlmerbajes naar het Vijfhoekpark. Dat is vragen om frustratie en proteststemmen, schrijft Boris van der Ham, oud-voorzitter van de Jonge Democraten van D66. Hij pleit voor referenda waarin meerdere alternatieven worden voorgelegd.

'NEE'. DAT SIMPELE antwoord gaven de inwoners van Zaanstad vorige week woensdag op de vraag of een groot gevangeniscomplex mocht verrijzen in een natuurpark in hun gemeente. De buurtbewoners rond het park waren de laatste maanden zeer actief geweest om de plannen van de gemeente te torpederen. De gemeente besloot een referendum uit te schrijven over het onderwerp. Hoewel de wethouders hadden voorspeld dat er niet voldoende kiezers zouden opkomen en de uitslag dus ongeldig zou zijn, gebeurde het omgekeerde.

Op de uitslagavond verklaarde burgemeester Ruud Vreeman, met het gezicht van een oorwurm, blij te zijn met de 'grote betrokkenheid' van de burgers. Hij voegde er fijntjes aan toe dat het wel 'erg moeilijk' wordt als steeds referenda worden gehouden over dit soort bouwprojecten. In een interview met deze krant stelde hij de dag na de uitslag zelfs dat referenda 'verlammend' werken op veranderingen: 'Mensen zeggen nu eenmaal eerder nee dan ja. De eerste reflex is altijd nee.' Kortom: Is het referendum wel zo'n goed instrument?

Frustratie

Deze vraagtekens bij het referendum zijn niet nieuw. In een aantal gevallen leidden eerdere referenda tot grote frustratie. In Amsterdam, bijvoorbeeld, haalden de meeste referenda de opkomstdrempel niet of ontaardden ze in een simpele proteststem. Zowel voor bestuurders als voor de bevolking waren die uitslagen teleurstellend. Die teleurstelling is begrijpelijk, maar is een logisch gevolg van de wijze waarop in Nederland referenda over het algemeen worden toegepast.

De huidige praktijk van gemeentelijke referenda is dat de bevolking meestal slechts voor of tegen kan stemmen. Met zo'n beperkte keuzemogelijkheid wordt geen aandacht geschonken aan de alternatieven voor het voorliggende plan.

Zo hadden de Amsterdammers dit voorjaar bij het referendum over het stasdseel Binnenstad ook slechts de keuze tussen 'ja' en 'nee', terwijl de tegenstanders van het plan een concreet alternatief hadden: geen deelraad, maar wel een aparte wethouder voor de Binnenstad. Waarom stond die optie niet op het stembiljet?

Ook de tegenstanders van de herinrichting van de Grote Markt in Groningen hadden zinnige alternatieven voor de bouwplannen van hun gemeente, maar ook die werden niet voorgelegd aan de kiezers.

Door de keuzemogelijkheid te beperken tussen een voor- en tegenstem, wordt niet ingegaan op constructieve bijdragen van de bevolking. Het is dan logisch dat hun bereidheid 'voor' te stemmen niet groot is: de proteststem is dan de enige uitlaatklep.

Een alternatief voor deze praktijk is het toepassen van een referendum met meerdere keuzemogelijkheden. Behalve het voorstel van de gemeente moeten ook alternatieven komen voor te liggen. In een aantal kleine gemeenten in Nederland zijn al zulke meerkeuzereferenda gehouden, en met succes. Bij gemeentelijke herindelingen in onder meer Heerjansdam, Gouderak en Maurik lagen meerdere opties voor aan de kiezer: allereerst de vraag of de kiezer voorstander was van de gemeentelijke herindeling, vervolgens de vraag met welke gemeente dan moest worden gefuseerd.

Bijdrage

Opvallend was dat bij deze referenda de opkomst ver boven de zestig procent lag. Door de meerdere keuzemogelijkheden kon de kiezer zijn stem meer preciseren en leverde de uitslag altijd een constructieve bijdrage. Anders dan wat John Jansen van Galen zaterdag in deze krant schreef, blijkt het bij referenda in Nederland dus wel mogelijk de burgers 'voor' iets te laten stemmen.

In het geval van Zaanstad had de gemeente er verstandig aan gedaan behalve het natuurpark een andere overwogen bouwlocatie op het formulier kunnen zetten. Daarmee was de bevolking de kans geboden mee te denken over de voor- en nadelen van de verschillende locaties. Een referendum met meer keuze had de polarisatie tussen het standpunt van de gemeente en de bevolking verminderd en de inhoudelijke discussie verbeterd.

Het meerkeuzereferendum kan zelfs nog iets verder gaan. Bij de totstandkoming van de alternatieven zou de bevolking in staat moeten worden gesteld zelf ideeen te ontwikkelen en als alternatief aan te dragen.

Aanvragers van een referendum moeten worden verplicht een of meerdere alternatieven aan te dragen voor de plannen van de overheid.

Indien de overheid zelf een referendum uitschrijft, moet de bevolking de ruimte krijgen alternatieve plannen in te dienen.

De alternatieve plannen moeten passen binnen een vooraf gesteld financieel kader en mogen niet indruisen tegen bestaande wetgeving en regels.

Elk voorstel dat het benodigde aantal handtekeningen haalt en aan de eisen voldoet, komt op het stembiljet.

Ook de overheid mag zelf meerdere alternatieven voorleggen.

De politiek heeft met deze vorm van referendum een middel om de boze burger een wedervraag te stellen: 'Wat wilt u dan?' Aan de andere kant prikkelt het de bevolking met eigen ideeen te komen en niet te berusten in een simpele tegenstem. Met deze toepassing kan de bevolking actief meedenken over een heikele kwestie en wordt de politiek gedwongen de alternatieven van burgers serieus te nemen. Kiezers hebben immers meer te zeggen dan 'ja' of 'nee'.

Meer over...

Deel dit item: