De komende decennia zal er fors moeten worden geïnvesteerd in alternatieve vormen van energie. De effecten van het huidige fossiele energiegebruik voor het milieu, klimaat en de welvaart zijn urgent en ernstig. Helaas lijkt het debat over energie steeds vaker te worden beheerst door de vraag of kernenergie wel of niet bespreekbaar is. De polarisatie rond dit onderwerp lijkt van kernenergie het brandpunt van het energiedebat te maken. Ten onrechte verliest echte duurzame energie daardoor de aandacht.

Door Boris van der Ham

Het energiedebat staat bol van halve waarheden en ideologische dogmas. Zo worden de verschillende vormen van duurzame energiebronnen (zoals zonne- en windenergie) met regelmaat weggezet als te duur. Er wordt niet bij gezegd dat de kosten van deze energiebronnen sterk dalen bij opschaling, en dat in de vergelijkingen de kosten van milieuvervuiling en de gevolgen van de schommelingen van de huidige olieprijs nauwelijks zijn meegewogen.

Tegelijk is de kernenergielobby fanatieker dan ooit en schildert kernenergie af als het redmiddel voor economie en milieu. Het is juist dat kerncentrales nauwelijks CO2 uitstoten, maar het feit dat de investeringskosten in de centrales eveneens hoog zijn en er nog steeds problemen zijn rond het kernafval, wordt luchtig weggewoven. Ook de tegenstanders van kernenergie roeren zich hardnekkig. Ook zij hanteren halve waarheden, bijvoorbeeld over de zogenaamde nabije uitputting van de grondstoffen voor kernsplitsing.

Symboolpolitiek lijkt soms belangrijker dan het milieuresultaat. Toen in Nederland werd besloten tot het later sluiten van de kleine centrale in Borssele leek het land te klein in hun ogen. Dat met die beslissing geld werd uitgespaard dat naar investeringen in duurzame energie gaat, werd eveneens terzijde geschoven. Een zelfde reactie kreeg de voormalige Rood/Groene regering in Duitsland toen ze eenzelfde praktische oplossing koos voor hun centrales.

Aarzelende Europese aanpak

De hitte van het kernenergiedebat neemt de focus weg die zo nodig voor oplossingen voor duurzame energie. Zo wordt er nauwelijks gesproken over een gezamenlijke Europese aanpak van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe energiebronnen. Die ontwikkeling blijft veelal steken in kleinschalige, nationale projecten. Nationalisme voert de boventoon. Tijdens de Europese Raad van 23 en 24 maart 2006 was er een kans om een gemeenschappelijk (duurzaam) energiebeleid op te zetten, maar met name Duitsland en Frankrijk weigerden dit. Het enige lichtpuntje was de afspraak om te streven naar 15 procent hernieuwbare energie in 2015. Streven, want concrete afspraken of een stappenplan zou de nationale beleidsruimte teveel inperken.

Het is opmerkelijk dat een aantal EU-landen elkaar wél weet te vinden op het gebied van kernenergie. De Britse premier Tony Blair en de Duitse bondskanselier Merkel werken op dit moment samen aan een voorstel om hier weer grootschalig op in te zetten. Voor en tegenstanders lijken elkaar aan te steken in hardnekkigheid, want hoe feller de tegenstanders hierop reageren, hoe meer het de voorstanders motiveert om te volharden. Dit patroon moet worden doorbroken.

Investeren in onderzoek

Het uitgangspunt moet zijn dat er geen enkele technologie op voorhand verketterd moet worden. Het onderzoek naar bijvoorbeeld het verbeteren van kernenergie en het beperken van het afvalvraagstuk moet onverkort doorgaan. Intussen zouden de bestaande kerncentrales in Europa hun afval bovengronds en onverglaasd moeten opslaan zodat het afval alsnog versneld kan worden afgebroken als de voortschrijdende technologie daar in de toekomst een oplossing voor zou vinden.

Tegelijk moet ook worden erkend dat duurzame energie nog vaak wordt benadeeld ten opzichte van andere vormen van energiewinning. Door het ontbreken van grootschalige investeringen in onderzoek en opschaling wordt de potentie van duurzame energiebronnen volstrekt onvoldoende benut. Ter vergelijking: waar de Europese Unie tot 2013 maar liefst 5 miljard uittrekt voor het gezamenlijke kernenergieprogramma, krijgt duurzame energie maar een luttele 300 miljoen. Dat is natuurlijk idioot. Nederland moet binnen de EU aandringen om het bedrag voor duurzame energie op tenminste het zelfde niveau te brengen.

Mediterrane zonnekrachtcentrales

De EU moet daarbij een gezamenlijk Onderzoek en Ontwikkelingsprogramma opzetten. Ook hier moet duurzaam gelijk worden getrokken met kernenergie. Sinds 1957 kent Europa het Euratom-verdrag, waarin intensieve samenwerking op onderzoek en ontwikkeling op kernenergie is vastgelegd. Anno 2006 moeten we toch kunnen komen tot een Eurenew-verdrag dat dezelfde inspanning doet voor duurzame energie? De verschillende geografische, geologische en technologische voordelen van de verschillende lidstaten moeten hierin worden benut. In EU-verband zouden bijvoorbeeld grootschalige zonnekrachtcentrales in het zuiden van Europa kunnen worden gebouwd. In opdracht van D66 heeft de TU Delft becijferd dat bij een Europese aanpak deze technologie een grote bijdrage kan leveren aan de energievoorziening.

Als er binnen Nederland en Europa fors wordt ingezet op grootschalige duurzame energie, energiebesparing en CO2-opslag zijn nieuw te bouwen kerncentrales niet zo snel nodig. Daarmee kan tijd worden gekocht om meer onderzoek te doen naar het versneld afbreken van nucleair afval. Nederlandse onderzoekers kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Bestaande centrales in Europa kunnen op hun beurt meehelpen aan het overbruggen van de tijd die nodig is om duurzame energie op te schalen.

Transitietechnologie

Nederland moet ook een keuze durven maken waarin het de beste wil zijn. Vooral in de transitietechnologieën heeft Nederland grote mogelijkheden. Wij beschikken over grote lege gasvelden waarin het CO2 kan worden opgeslagen dat vrijkomt bij het huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Wanneer er in de toekomst Russisch gas wordt doorgevoerd via Nederland, kan hier het CO2 worden afgevangen en de gasproductie worden verduurzaamd. Nederland moet ook voorop blijven lopen in energiebesparende technologieën. Bij het kostenefficiënt maken van windenergie kan Nederland koploper worden in de ontwikkeling van windenergieopwekking op zee, en dat exporteren naar andere kustgebieden. Ook het onderzoek naar zonnetechnologie staat in Nederland op een hoog niveau. We moeten inzetten op onze bijzondere krachten en daar moet ook de overheidssteun naar worden gericht.

Topprioriteit

Ten slotte: Europa laat momenteel grote kansen liggen om duurzame energie tot topprioriteit van de Unie te maken. Japan heeft de ambitie om in 2010 4820 megawatt zonnestroom te produceren, 60 procent meer dan de Europese doelstellingen. Zelfs in Amerika wordt er meer federaal geld ingezet voor duurzame energie dan in Europa. Wil Europa de meest dynamische kenniseconomie ter wereld worden, dan moet men voluit inzetten op duurzame energie. Voorwaarde is in elk geval dat het energiedebat niet langer wordt gekaapt door de polarisatie rond kernenergie. Dat is excusez le mot - energieverspilling.

Boris van der Ham is Tweede-Kamerlid namens D66